Siyasi, politik, ekonomik bir çok olayın yaşandığı ve bazılarının uzun süre gündemde kaldığı bir yıl olan 2024 yılı geride kaldı. Hiç şüphesiz geçmiş yıllarda olduğu gibi bu sene de ekonomi ana gündem maddelerinden biriydi. Çok şey söylendi, tartışıldı ve yeri geldiğinde kavgalar bile çıktı. Böylesine gündemin karıştığı bir dönemde ekonomi hakkında doğru tespitleri yapabilmek bir hayli güç hale geldi. Bu yazıda genel olarak 2024 yılı ekonomik gelişmelerini ve Türkiye ekonomisinin ana tablosunu inceleyeceğiz.
Kısaca SBB, Cumhurbaşkanı hükümeti adına bütçe tasarısı hazırlayan, orta vadeli program, kalkınma programları gibi ekonomik programları hazırlayan Cumhurbaşkanlığına bağlı kurumdur.
Küresel Gelişmeler
T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı her yıl olduğu gibi bu sene de 2024 yılı ekonomik raporunu yayımladı. Bu rapor sayesinde ekonomik dinamiklerdeki yıllık değişimleri ve bunların etkilerini görebilme ve analiz etme şansına sahibiz. Rapor, küresel ekonominin bir önceki yıl olan 2023 yılında dayanıklı bir performans sergilediğinin üstünde duruyor. Ayrıca 2022 yılında patlak veren Rusya-Ukrayna savaşı sebebiyle zirveye çıkan emtia fiyatlarının azalan taleple birlikte yeniden ortalama seviyelere geldiğine değiniyor. Önümüzdeki yıl için ise küresel ekonomide bir iyileşme tahmini yok, faiz indirimleri ve düşüşe geçen enflasyon oranları ile birlikte küresel büyüme yatay bir seyir izleyecek. Rakamlarla konuşacak olursak, 2023 yılında yüzde 3,3 oranında büyüyen küresel ekonominin, 2024 yılı oranı yüzde 3,2 ve 2025 yılında ise yüzde 3,3 olması bekleniyor.
Enflasyon konusunda ise kısmi bir ilerleme sağlandığı fakat fiyatların halen direnç gösterdiği tespiti yapılmıştır. Bu yapışkanlığın ana sebeplerinden biri ise işgücü piyasasındaki sıkışıklık ve ücret artışlarının hizmet maliyetlerini yansıması diyebiliriz. Lakin 2025 yılı için enflasyon tahminleri olumlu. 2024 yılı 2,7 ortalama küresel enflasyona sahipken, gelecek yıl sonunda enflasyon oranının 2,1’e gerilemesi öngörülüyor.
Büyüme
Yükselen enflasyona karşı mücadele politikalarının neden olduğu zayıflayan talep ve 2023 depreminin etkileri Türkiye’nin büyüme oranını etkilemiştir. 2024 yılının üçüncü çeyreğinde bir önceki yıla göre yüzde 2,1’lik bir büyüme kaydetmiştir. Bu rakam pandemiden beri en düşük ortalama büyüme olarak kayıtlara geçti. Bir araştırmaya göre Türkiye’nin yıllık büyüme oranı ortalama olarak yüzde 4,3 olarak ölçülmüştür (Beyazit, 2004). Bu araştırma bu rakamın optimal büyüme oranı olduğunu göstermez lakin bizlere fikir vermesi açısından kullanabiliriz. Orta Vadeli Programda açıklanan 2024 yıl sonu büyüme oranı ise yüzde 3,5 olarak karşımıza çıkıyor. Bunu ocak ayının sonuna doğru öğreneceğiz, eğer beklenenden düşük bir oran gelirse hedefin tutturulamadığı ve ekonominin beklenenden daha fazla yavaşladığı anlamına gelecek. Bana sorarsanız da bu oldukça olası görünüyor.
Ülke ekonomisi içindeki; makro politikaları, ilkeleri, hedef ve gösterge niteliğindeki temel ekonomik büyüklükleri, toplam gelir ve gider tahminleri gibi ekonomik değerleri ve bunların geleceğe dönük tahminlerini içeren temel politika belgesidir.
Bu büyüme oranına katkı sağlayan sektörleri şu şekilde sıralayabiliriz:
- Hizmet sektörü (inşaat dahil) yüzde 2,9 büyümüş,
- Tarım sektörü yüzde 4,6 oranında büyümüş,
- Sanayi sektörü ise yüzde 2,2 oranında daralmıştır,
İşgücü
TÜİK’in 2024 yılı Kasım ayı işgücü istatistiklerine göre Türkiye’de işsizlik oranı yüzde 8,8 seviyesinde gerçekleşti. Rakam olarak ülkemizde toplamda, bir önceki aya göre 61 bin kişi artarak, 3 milyon 175 bin kişi işsiz bulunuyor. İstihdam edilenler (yani çalışanlar) ise 0,2 puan artarak yüzde 49,9 oldu. Rakam olarak 32 milyon 970 bin insan istihdam edilmiş bulunuyor.
Bir diğer istatistik ise OECD’den geliyor. Her yıl yayınlanan “Bir Bakışta Eğitim” raporunun 2024 yılı için Türkiye genç nüfusuna ilişkin bulguları gerçekten içler acısı. Bu rapora göre ülkedeki 18-24 yaş arası genç nüfusun üçte biri ne eğitimde ne de istihdamda bulunmuyor. Ayrıca bir diğer bulgu da gösteriyor ki Türkiye’de yetişkinlerin yarısından fazlasının lise diplomasına sahip değil. Bu sonuçlar ülkemizde hem eğitimin hem de işgücü sektörünün diğer ülkelere göre ne kadar zayıf kaldığını gözler önüne seriyor. İşsizlik oranı azalsa ve işgücüne katılım yoluyla ekonomik büyüme görece sağlama alınsa bile ne yazık ki çalışan verimliliği ve çalışan hakları konusunda sınıfta kalıyoruz. Bu da bize sadece rakamların değil, niteliğin de önemini bir kez daha hatırlatıyor.
OECD yani Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü, Türkiye’nin de üyesi olduğu uluslararası bir organizasyondur. Kendi internet sitesinde; daha güçlü ekonomiler için çözümler üreten, kanıt temelli uluslararası standartlar geliştiren bir kurum olarak tanımlamıştır.
Kamu Maliyesi
2023 Şubat depremlerinin etkileri bütçeye ciddi miktarda bir yük bindirmiş ve oraya yapılan harcamalar bütçe harcamalarının artmasına sebep olmuştur. Lakin artan kamu harcamasının tek sebebi olarak deprem hasarlarını göstermek pek doğru olmaz. 2024 yılı ocak-ağustos dönemi bütçe harcamalarına baktığımızda geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 84,1’lik bir artış görüyoruz. Bu artışın bir kısmının sebebi de halen yüksek seyreden enflasyon diyebiliriz. 2024 yılı kasım ayı verilerine göre merkezi bütçe 2 trilyon 651 milyar lira açık vermiş bulunuyor. Bütçe açığının milli gelire oranı ise OVP tahmini olan yüzde 4,9 olarak hesaplanıyor fakat bu oran yıl sonu için tahmin edilmişti. Aralıkta gelecek bütçe açığı verisi bu oranı etkileyebilir.
2024 yılı ikinci çeyreği için kamu net borç stokunun GSYH’ya oranı yüzde 18,1 olmuştur. Rakamsal olarak kamu net borç stoku 6 trilyon 336 milyar lira seviyesinde gerçekleşmiştir. Bu borçların yüzde 50,3 kadarı iç borç stoku, kalan yüzde 49,7’yi ise dış borç stoku oluşturmuştur. Ayrıca bu borçların yüzde 59,1’lik bir çoğunluğu döviz cinsinden. Hazine ve Maliye Bakanlığı bu yıl toplam 4 kere tahvil ihracına çıkmış ve toplamda 10,4 milyar dolar borçlanmıştır.
Enflasyon
Küresel boyutta 2024 yılı enflasyonla mücadele kapsamında başarılı bir yıl olmuş ve bir çok gelişmiş ekonomide enflasyon oranları arzulanan seviyelere inmiştir. 2023 yılından aldığı ivmeyle enflasyon 2024 mayıs ayına kadar yükselişini sürdürdü ve yüzde 75 ile zirve noktaya ulaştı. O günden sonra dezenflasyon dönemi başladı ve son açıklanan enflasyon rakamı olan kasım ayı yıllık enflasyonu yüzde 47 seviyesine kadar düşmüş bulunuyor. OVP tahmini olan yüzde 41,5 hedefinin tutturulması için aralık ayında aylık bazda negatif enflasyon oranı açıklanması gerekiyor. 2024 yılı raporunda enflasyon oranının OVP döneminde tek haneli seviyelere indirilerek bu seviyelerde istikrar kazanmasını sağlamak temel amaç olarak belirlenmiş.
Bu dönemde en çok artan TÜFE kalemleri:
- yüzde 92,49 ile Eğitim,
- yüzde 74,45 ile Konut,
- yüzde 59,38 ile Lokanta ve Oteller,
- yüzde 52 ile Sağlık fiyatları olarak ölçülmüştür.
Konu enflasyon olunca halk arasında sürekli bir tartışma alevleniyor. İnsanlar çoğu zaman hissettikleri enflasyonun resmi rakamlardan çok farklı olduğunu öne sürüyor. Büyük ihtimalle buna siz de dahilsinizdir. Hatta belki günümüzde bir çok insanın yaptığı gibi TÜİK’in açıkladığı rakamları değil de diğer bağımsız araştırma gruplarının verilerini göz önüne alıyor olabilirsiniz. Bu enflasyon yanılgısı gayet doğal bir olay çünkü her bireyin deneyimlediği enflasyon oranı aynı değil. Değişen ihtiyaçlara ve harcama kalemlerine göre enflasyon oranı da değişiklik gösteriyor.
Para Politikası
Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası 2023 yılının ortasından beri uyguladığı sıkı politikası çerçevesinde Mart 2024’ten beri politika faizini yüzde 50 seviyesinde tutuyordu. Lakin Kasım ayındaki toplantısı ile politika faizini 250 puan indirerek yüzde 47,5 seviyesine çekti. TCMB gelişmelere göre faiz indirimlerine karar vereceğini söylemiş olsa bile beklentiler indirimlerin devam edeceği yönünde. Bu konuya pek yakın değilseniz hemen özet geçelim. Politika faizi merkez bankaları tarafından enflasyon ile mücadele etmek için kullanılan bir para politikası aracıdır. Teoride yüksek faiz, paraya olan talebi düşürecek ve dolaylı olarak enflasyonu düşürecek etkide bulunacaktır. Türkiyedeki enflasyon ile ilgili bu yazımı okumanızı tavsiye ederim. Ayrıca enflasyon ile ilgili kategoriyi inceleyebilirsiniz.
TCMB’nın enflasyon hedefi uzun yıllardır yüzde 5 seviyesinde. Kurum aylık enflasyonun ana eğilim olarak düştüğünü ve dezenflasyon sürecinin gerçekleştiğini belirtti. Ekonomistler tarafında izlenimler biraz karışık. Bazıları faiz indiriminin bankalar ve hisse senetleri için olumlu olacağını düşünürken bazıları ise TCMB’nin sonraki adımda daha sıkı olacağını düşünüyor.
Dezenflasyon, enflasyon oranının zaman içinde düşmesidir. Yani fiyatlar genel düzeyinin azalarak artmasıdır. Dikkat! dezenflasyon, fiyatların düşmesi demek değildir. Dezenflasyon süreci ise, enflasyon oranındaki azalışın devam ettiği süre boyunca değerlendirilir.
Ödemeler Dengesi
Rapor, 2023 yılında küresel ticaret hacminin 0,8 oranında bir artışla zayıf bir performans kaydettiğinden bahsediyor. 2024 yılı ise dış talep koşullarında bir önceki yıla göre toparlanma yaşamış bulunuyor. Buna rağmen küresel ticaret hacminin artış hızının tarihsel ortalamanın altında gerçekleşeceği tahmin ediliyor. OVP’ye göre cari işlemler açığının GYSH’ye oranının 1,7’ye gerileyeceği tahmin ediliyor. 2024 yılı ithalat seviyesinin düşüş eğilimi ve ihracattaki olumlu seyir ile birlikte turizm gelirlerindeki artışın devam etmesi sonucunda cari işlemler dengesinde iyileşme yaşandığı belirtilmiş.
2024 yılı Temmuz ayı itibariyle cari açık 11,3 milyar dolar seviyesinde. Enerji ve altın hariç dengeye baktığımızda ise 49 milyar dolarlık bir fazlayla karşılaşıyoruz. Bu tablo bize ülkemizin ihracat ve ithalat ile ilgili bir numaralı sorununu anında gözler önüne seriyor. Enerji ithalatımız o kadar yüksek miktarda ki milyarlarca dolarlık cari fazlayı süpürüp hatta bir de eksiye düşürebiliyor. Küresel enerji fiyatlarındaki dalgalanmalar ise bizim gibi enerji ithalatçısı ülkelere etki edebiliyor.
2024 yılı cari dengesi açığındaki azalış eğilimi ve hizmetler dengesindeki ılımlı artış sonucu TCMB döviz rezervleri Temmuz ayı itibariyle 90,7 milyar dolar seviyesine yükselmiş. Altın dahil toplam rezervler ise 147,9 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. Dış borç stoku verilerinde özel sektör yüksek borçlu olarak öne çıkmış ve toplam borç stoku 256 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir. Kamunun borç stoku ise 5 yıldır istikrarlı bir yükseliş sergilemiş ve 210,7 milyar dolar seviyesine çıkmıştır.
Sonuç
Okuduğunuz ve gördüğünüz gibi bu yazı 2024 yılı Türkiye ekonomisini SBB’na ait yıllık rapora göre yalnızca resmi kaynaklı veriler kullanarak incelemiştir. Resmi rakamlara inanıp inanmamak size kalmış bir sorun lakin bu rapordaki asıl sorun daha önce başka bir yazımda aktardığım ekonomik refahın ölçülmesi sorunudur. Bu yazı yalnızca yıl içinde değişen makroekonomik verileri değerlendirmiş ve yorumlamıştır. Lakin; toplum, eğitim, adalet, bilim, insan hakları, güvenlik, dürüstlük, demokrasi, ifade özgürlüğü, mental sağlık vs. gibi onlarca konudan hiç biriyle ilgili her hangi bir veri kullanmamıştır. Bunun ekonomik bir değerlendirme olduğunu ve sosyal konulara girmenin konuyu saptıracağını söylüyor olabilirsiniz fakat ekonomi de bir sosyal bilimdir. Ve güvenli ve sağlıklı bir sosyal sistemi olmayan bir ülkede ekonomik refahın ne kadar gerçekleşeceği de bir muammadır. İşte bu yazıda Türkiye ekonomisinin yıllık performasını ana hatlarıyla değerlendirmiş bulunuyoruz ama bizlere nasıl bir etkide bulunacağı hakkında bir fikrimiz yok. Sizden ricam bu gibi yazıları, raporları okurken daha kapsamlı ve genel bir analiz yapmanız.
kaynaklar
- Beyazit, M. F. (2004). TÜRKYE EKONOMSVE BÜYÜME ORANININ SÜRDÜRÜLEBLRL TURKISH ECONOMY AND SUSTAINABILTY OF GROWTH RATE. Doğuş Üniversitesi Dergisi. http://journal.dogus.edu.tr/index.php/duj/article/download/166/182
- https://www.bbc.com/turkce/articles/cz0rgygj057o#:~:text=TCMB’nin%20enflasyon%20hedefi%20y%C3%BCzde,8%2C5’e%20indirmi%C5%9Fti.
- TÜİK
- TCMB
- CSBB
