Her devlette olduğu gibi bizde de hükümet tarafından ülkenin ihtiyacı olan yatırımları finanse etmek, kamu çalışanlarına maaş ödemek, yerel yönetimlere fon sağlamak gibi kaynak gerektiren işler için her yıl bir bütçe planı çıkarılır ve bu bütçe doğrultusunda harcama yapılır. Normal durumlarda hükümet başkanı tarafından, planlanan harcamalar ve bu harcamaları karşılayacak gelirler kalem kalem belirlenerek meclis onayına sunulur. Onaylandığı takdirde hükümete; vergi toplama, borçlanma ve harcama yapma yetkilerini verir.
Hükümetin amacı yıllık bütçeyi denk tutmaktır. Yani topladığı gelirler ile yaptığı toplam harcamaların eşit durumda olması gerekir. Yıl boyu yapılan harcamalar elde edilen gelirden fazlaysa bütçe açık vermiştir ve daha fazla kaynağa ihtiyaç var demektir. Eğer toplanan gelir yapılan harcamalardan büyükse bütçe fazla vermiştir ve vergilerin azaltılarak bütçenin tekrardan denk konuma getirilmesi gerekir. Harcamalar planı aşmışsa yani kaynaklar harcamaları finanse etmekte yetersiz kalıyorsa ve yeni bütçe yapma vakti henüz gelmemişse; hükümet, normal bütçeden daha küçük miktarda bir ek bütçe isteyebilir. Bu da haliyle planlanan miktardan daha fazla vergi alınmasına sebep olur.
2023 Kamu Bütçesi
Türkiye Cumhuriyeti 2023 bütçesi 4,470 Trilyon (12 tane sıfır) lira olarak belirlendi ve meclis tarafından onaylandı. Bu miktarın 3,810 Trilyon liralık kısmı vergi gelirlerinden oluşacaktı ve 660 milyar liralık bir açık öngörülüyordu yani gelir yetmediği için bu kısım borçlanılacaktı. Lakin yılın başlarında yaşanan deprem faciası ve buna bağlı harcamalar, yüksek enflasyon gibi beklenmeyen sebeplerden ötürü bu bütçe yetersiz kaldı ve temmuz ayında yeni toplanan meclis 1,120 Trilyon (bu da 12 sıfırlı) lira miktarında bir ek bütçeyi onayladı. Bu ek bütçeyi finanse edecek gelirler de 1,120 Trilyon lira olarak gösterildi yani ek bütçe için borçlanma yapılmayacak ve bu miktarın tamamı halktan daha fazla vergi şeklinde alınacaktı. Yani 2023 yılı için belirlenen toplam bütçe 5,590 Trilyon lirayı bulmuş oldu buna karşılık gelirler ise 4,940 Trilyon lira oldu.
Lakin burada şöyle bir sıkıntı dikkat çekiyor, eylül ayında açıklanan 2 yıllık Orta Vadeli Program (OVP)’ye göre 2023 yıl sonunda toplam harcamanın 6,562 Trilyon lira olması bekleniyor. Bu yıl için yapılan bütçeye göre arada 973 Milyar liralık bir fark bulunuyor. Yani OVP’ye göre bu yıl toplam olarak 1 Trilyon 632 Milyar lira bütçe açığı oluşacak bu da yılbaşında öngörülen açığın iki katından daha fazlası demek. Yani evdeki hesap çarşıya uymamış oldu. Bu öngörülen açığın nasıl finanse edileceği hakkında da açık bir şey söylenmiş değil ama açığın bir şekilde kapatılması gerektiği için halka daha çok vergi konulacağına ve borçlanmanın artacağına emin olabiliriz.
Sonuç
Ne de olsa bu para gökten inmiyor tamamı bizim cebimizden çıkıyor ve her ne kadar bizim için harcandığı söylense bile ödediğimiz verginin karşılığını tam olarak aldığımızı düşünen vatandaş sayısı sınırlı. Burada bol sıfırlı sayılardan bahsediyoruz ama bizi temsil eden vekillerimiz, bizim seçtiğimiz yöneticilerimiz bu bütçeleri yaparken bizi ne kadar tatmin ediyor? Bu harcamaları onlar yerine biz yapsaydık nasıl olurdu? Ev idare ederken harcadığınız para bizzat sizden çıkar ve harcamayı kendiniz için yaparsınız dolayısıyla sonuçları bizzat size aittir. Ülkeyi idare ederken, para sizin olmasa bile harcamayı siz yaparsınız ama sonuçları bütün halkı etkiler. Kendi paramız için bile kendimize hesap sorarken, bizim paramızla harcama yapanlara hesap sormazsak bu işin sonu nasıl olur?
