Türkçe anlamı Kredi Temerrüt Risk Primi (Credit Default Swap) olan ve borç alanın borcunu ödeyememe riskine karşı ödenen bedeldir. Birisi bir başkasına borç verirken bu borcu geri alamama olasılığını göz önünde bulundurur ve kendini garantiye almak için verdiği borcu sigortalatır bunun karşılığında düzenli olarak sigorta primi öder. Nasıl ki arabanıza kasko yaptırdığınızda bunun primini ödüyorsanız ve arabanıza bir şey olduğunda bunu sigortacı karşılıyorsa bu da aynı mantıkla çalışır. Aslında olay alacaklı kişinin belirli bir ücret karşılığında borçlunun iflas etmesi riskini bir başkasıyla takas etmesidir.
Eğer borçlanan ülke sıkıntılar yaşıyorsa ve çeşitli riskler içeriyorsa ileride borcunu ödeyememe riski doğabilir. Verilen borcu sigortalayan kurumlar tüm bu riskleri hesaba katar ve belirli bir orandan prim ödemesi alır. Ülkenin CDS skoru 600 puansa, bu %6’lık bir sigorta prim oranına denk gelir. Borcu veren kişi de bu oranı taban olarak alır çünkü kendisin de kar etmesi gerek. Bu da demek oluyor ki ülkenin riski ne kadar yüksekse borçlanma maliyeti de o kadar yükselir.
CDS Neden Yükselir?
Bizim gibi gelişmekte olan ülkelerde kamu düzeni ve ekonomik kurumlar tam yerine oturmadığı için her zaman diken üstünde kabul edilir. Üstelik; sınırlardaki sıkıntılar, mali/finansal sorunlar, siyasi kavgalar, belirsizlik, hukuksuzluk, sosyal çalkantılar, dış borçlar vs. gibi hem dışardan hem içerden kaynaklı bir sürü etmen ülkeyi cazip olmaktan çıkarır. Siz yarın başına ne geleceği belli olmayan bir arkadaşınıza borç vermekten nasıl çekiniyorsanız, ülkeye borç verenler de bu şekilde çekinebiliyor.
Yukarıda Türkiye’nin son 7 yıllık CDS grafiği var. 250 puan üzeri aşırı yüksek olarak kabul edilirken şu sıralar bu oran 600 civarında. Grafikte görülen her yükseliş anı farklı bir olayın veya krizin etkisi. Özellikle 2018 yılından beri yaşanan; döviz şoku, pandemi, global ticaretteki yavaşlama, iç sıkıntılar gibi sorunlar nedeniyle CDS’ler sürekli olarak yükseldi. En son geçen sene 900 puan civarında tepe noktası görüldü şuan biraz inmiş olsa da ne kadar düşeceği belirsiz.
Bu da dünyadaki çeşitli ülkelerin CDS oranları. Ukrayna işgali yüzünden Rusya ve Ukrayna’nın risk primleri fırladı. Türkiye ve Mısırdan sonra daha düşük oranlara sahip Brezilya ve Meksika geliyor.
Peki Bunlardan Banane?
Ülkecek sürekli olarak kazandığımızdan daha fazlasını harcadığımız için cari açık veriyoruz. Bir şekilde döviz bularak bu açığı kapatmamız gerek çünkü kendi paramızı basabiliriz ama döviz basamayız. Döviz bulmak içinse; borçlanabiliriz ya da yatırım çekebiliriz. Bizim gibi gelişmekte olan ülkelerin yatırım çekebilmek için kendilerini daha cazip hale getirmeleri ve güven verebilmeleri gerekir.
Eğer dışarıdan borç alacaksak belirli bir faiz ödememiz gerekiyor ve bu oranlar risk faktörüyle belirleniyor. Şimdi, faiz oranı yüksek olursa iç kaynağımızın çoğunu bu borçları ödemek için harcamamız gerekir bu da hepimizin refaha ulaşmasına engel olur. O zaman ödediğimiz faiz miktarını azaltmak için ülkemizin risklerini azaltmaktan başka çaremiz yok.
Mayıs seçimlerinden sonra ülke risk primi hızla yükseldi ve beklentiler daha da kötüleşti. Yani git gide daha tehlikeli sulara sürükleniyoruz. Dışardan kaynaklı etkileri saymazsak aldığımız kararların, yaptığımız seçimlerin hepimizi riske attığını görebiliriz. Belki “bundan banane kardeşim?” demeden önce seçimlerimizi tekrar gözden geçiririz ve yere daha sağlam basmaya başlarız.
