Günümüzde varlığını sürdüren ülkelerin neredeyse tamamı parlamentolar aracılığı ile halk egemenliğinde yönetilir. Yürütme şekilleri ülkelere farklılık gösterse bile denetleyici bir kurum olarak meclis her toplumda önemli bir yere sahiptir. İlk olarak İngiltere’de kralın fikir danışmak için yılda bir kaç kez halkın içinden temsilciler (mebuslar) toplamasıyla başladı. Sonradan bu temsiliyet kurumsallaştı ve zamanla günümüzdeki parlamentolar şekillendi. İşte bu meclisler genellikte çift kanatlı bir yapıdadır, ve çoğu dile aynen geçmiş olan senato kelimesiyle adlandırılırlar.
Yukarıdaki görselde; mavi renkli ülkeler çift meclisli, turuncu renkli ülkeler ise tek meclisli parlamentolara sahipler. İkinci meclisler genellikle hükümete karşı fren mekanizması olması amacıyla ortaya çıktı. Alt meclislere göre daha az sayıda temsilciye (senatör) sahiptirler ve kanun yapma/değiştirme güçleri vardır. Yükseköğrenim yapmış kişilerden seçilirler ve daha uzun dönemler görevde kalırlar. Çoğu ülkede senatolar, alt meclise göre daha uzlaşmacı ve daha prestijlidir. Senato kurumunun işlevliği yıllar içinde kendini gösterdi ve demokrasiler için önemli bir konuma yerleşti. Belki adını bile duymadınız ama bir zamanlar ülkemizde de faaliyet gösteren bir senato vardı.
Osmanlı’da Senato
Osmanlı’da 1876 Kanun-ı Esasi‘nin kabul edilmesiyle Meclis-i Âyan adında; üyelerini padişahın seçtiği, üst meclis görevi gören bir senato vardı. Âyanın başkan ve üyeleri güvenilir, itibarlı ve 40 yaşını geçmiş kimseler olurdu. Sayıları alt meclisin üçte birini geçmeyecek kadardı. TBMM’nin ilanı ile görevi sona erdi.
Cumhuriyet Senatosu
1961 Anayasası ile çift meclisli sistem kabul edildi ve Cumhuriyet Senatosu kuruldu. Okumuşlar Meclisi olarak da anılan üst meclis 1982 Anayasası ile yürürlükten kalktı. Üyeleri 40 yaşını geçmiş, üniversite mezunu kişilerden oluşuyordu. Üye toplamı 165 kişiydi ve 2 yılda bir yapılan seçimlerle 1/3 kadarı yenileniyordu. Faaliyette bulunduğu 1961-1980 yılları arasında Cumhuriyet Senatosu’ndan 3 cumhurbaşkanı, 5 başbakan ve 65 bakan çıkmıştır.
Dış Ülkelerde Senato
Demokratik olsun veya olmasın bir çok ülke parlamentosu çift meclisten oluşuyor. En popüler örnekleri; ABD, İngiltere, Avustralya, Kanada…
ABD’de 50 eyalet için ikişer senatör seçilir ve 2 yılda bir yapılan seçimlerle 1/3 kadarı yenilenir. En önemli işlevi başkan tarafından yapılacak atamaların ve imzalanan anlaşmaların onaylanmasıdır.
İngiltere’de Parlamento, Lordlar Kamarası ve Avam Kamarasından oluşur. Avam Kamarası halk tarafından seçilen vekillerden oluşurken, Lordlar Kamarası üyeleri kral tarafından atanır ve bir zamanlar da babadan oğula taşınırdı. Çoğu üyesi ömür boyu görev yapacak şekilde seçilir. Lakin uzun bir süredir katılımları çok düşüktür, 700 küsür üyenin yarısı oturumlara katılmamaktadır.
Sonuç
Demokrasilerde denetleme çok önemlidir. Hiç bir yapının aşırı derecede güçlenmesine imkan tanınmamalı. Ne yazık ki hepimiz gündelik dertlerimize düştüğümüz için; çoğu zaman adlarını bile bilmediğimiz, bizi temsil edecek birilerini seçip bizim adımıza karar almalarını istiyoruz. Buna rağmen memnun olamıyorsak daha iyisini yapabiliriz demektir. Senato kurumu daha uzlaşmacı ve daha teknik bilgiye sahip insanlardan oluştuğu için alınacak kararların tüm topluma olan yararı gözetiliyor ve topluma zarar verebilecek şeyler önlenebiliyor. Ortada bir güç varsa bu güce tek başına sahip olanın yozlaşması kaçınılmazdır. Bu yüzden hep beraber cesur adımlar atacak ve bunu yaparken de haklarımızı gözetecek kurumları inşa edelim. Ardından demokrasi sınırlarını çizelim ve o sınırlara sahip çıkalım.
- Özgişi,Tunca. Türk Parlamento Tarihinde Cumhuriyet Senatosunun Yeri. Türkiyat Mecmuası, C. 21/Güz, 2011
- https://tr.wikipedia.org/wiki/Dosya:Unibicameral_Map.svg
